مهارتهای پرورش زنبور عسل
مقدار متوسط محصول و جهت کندو به 3 عامل بستگی دارد:
1)آب و هوا:که خوبی و بدی آب و هوا باعث رونق زنبورداری و همچنین بدی زنبورداری می شود.
2)نژاد زنبورها:انتخاب نژاد خوب و پرمحصول مقدار درآمد زنبوردار را بالا می برد.نژادهای بد می توانند در بهترین شرایط آب و هوایی و گل و گیاه بدلیل تنبلی و همچنین کار نکردن باعث ورشکستگی زنبوردار شوند.
3)آشنایی با فن:که اساس و پایه کار است.مثلا در اروپا هر کندو 10 کیلوگرم عسل و در آمریکا و استرالیا هر کندو 20تا40 کیلوگرم و در نقاط پرگل تا 90و 140 حتی 180 کیلو عسل می دهند.که فرض مثال در روسیه و اروپای شرقی هر کارگر می تواند 100 کندو نگهداری کند ولی در انگلستان و آلمان یک کارگر 200 کلنی و در استرالیا 300 کلنی و در آمریکا حتی 1000 کلنی.
کندو چیست:
کندو محلی است که زنبورها در آن تولد یافته،کار کرده،خواهران و برادران خود را پرورش داده و مواد غذایی لازمه را در آن انبار و ذخیره می کنند.خلاصه آنکه کندو و خانه و انبار ذخیره مواد غذایی تابستانی و بویژه زمستانی زنبور عسل است.که دو نوع کندو وجود دارد:
- با قابهای ثابت
- با قابهای متحرک
1.کندو با قابهای ثابت(قدیمی-محلی):انواع و اقسام آن در شهرستانها و دهات ایران دیده می شوند.شانهایشان به بدنه کندو چسبیده و در نتیجه کندو غیرقابل باز کردن و کنترل می باشند.این نوع از کندوها از هزارها سال پیش در کشور ما وجود داشته و هنوز هم با همان وضع و ساختمان ابتدایی در بعضی دهات ایران دیده می شوند.که در این کندوها اگر بیماری رخ می داد بدلیل ثابت بودن شانها غیر قابل کنترل بوده و باعث نابودی کندو می شود.
الف)کندوی تنه درختی (گیلان و مازندران).
ب)کندوی گلی:که به شکل استوانه ای بود که طول یک متر و قطر استوانه 30سانتی متر (در دهات اصفهان و نواحی بختیاری).
ج)کندوی سبدی:مانند شبکه ای از تخته های کوچک و طویل درست شده(خوانسار-دزفول).
د)کندوی کوزه ای:از دو کوزه تودرتو درست می شوند کوزه جلویی معمولا محل تخمگذاری ملکه بوده و کوزه عقبی جای جمع آوری عسل است(کردستان-کرمانشاه)که در دیوار جاگذاری می شوند
ر)کندوی کدویی:در خراسان است (اسفراین)کدویی که داخلش را خالی کرده اند که اینهم در دیوار جاسازی می شود.
2.کندوهای با قابلیتهای متحرک:
در ایران آنها را کندوهای جعبه ای یا کندوهای فرنگی می نامند.جنس آنها از تخته است ولی بتازگی پلاستیکی آنهم به بازارهای جهانی از جمله ایران وارد شده است.که قابل بازکردن و به هنگام لزوم می توان قابها را جدا کرد و بیرون آورد.که تشکیل شده از یک جدار که مثل جعبه از چهار تخته یا دیوار درست شده و یک کف و یک سقف در جلو آن سوراخی به ارتفاع 7میلیمتر و طول 10سانتی متر که در زیر تخته به آن متصل است بنام سوراخ پرواز محل ورود و خروج زنبورهاست.
وسایل کار
در زنبورداری برای آسانتر نمودن کار،بهتر کردن نتیجه و بالا بردن محصول عسل نیاز به یکسری وسایل داریم که وسایل کار زنبورداری است.که باعث می شوند که اولا :خود را از نیشهایشان در امان نگهدارد.ثانیا بهتر و آسانتر با زنبورها کار کند.ما این وسایل را به پنج دسته تقسیم کرده ایم.
1)وسایل لازم برای زنبورداری.
2)وسایل لازم برای کندو.
3)وسایل برداشت محصول.
4)وسایل برداشت موم.
5)وسایل تولید ملکه.
1.وسایل لازم برای زنبورداری:
1)کلاه توری2)دستکش چرمی(که اوایل کار استفاده می شود بعد باید کنار گذاشت تا دست بتدریج با نیش زنبور عادت کند)3)دودی(زیاده روی در دود باعث عصبانیت زنبورها می شود).4)اهرم (سر کندو را باز می کنیم قابها را که چسبیده اند را باز می کنیم)5)کاردک(که برای تمیز کردن کف و جدار کندو از موم بکار می رود).
6)برس نرم:برای ریختن زنبورها از روی قاب به آرامی و ملایمت بداخل کندو و بجای برس.
2.وسایل لازم برای کندو:
1)ظرف غذاخوری.
2)ترازو(بدلیل مقایسه هر روز بطریق وزن کردن)که کندو روی ترازو قرار می گیرد.
3)پنجره ملکه(یا مانع ملکه که آنرا بین طبقه اول و دوم می گذارند که فقط کارگرها می توانند از آن عبور کنند و ملکه نمی تواند که این باعث می شود ملکه در طبقه پایین بماند و کارگرها از موقعیت استفاده کرده عسل را در طبقه بالا جم, نمایند.
4)جعبه بزرگ:که شان و عسل را پس از برداشت در آن قرار داده و درب آنرا می بندند تا زنبورها به آن دسترسی پیددا نکنند که پس از پرشدن آنرا انتقال دهند برای عسل گیری.
وسایل برداشت عسل:
1)چنگال مخصوص عسل:برای کندن موم سر سلولهای پر از عسل شانها به منظور آماده کردنشان برای اکستراکتور کردن و برداشت عسل است.
2)اکستراکتور(8 قاب).
3)سطلهای عسل:که عسل پس از اکستراکتور کردن داخل سطل می ریزند که 24 ساعت بماند تا عسل و موم ریزی که با آن مخلوط شده جدا شوند مومها بالا می مانند.
4)صافی دوبل:
5)عسل بهم زن.
گونه ها و نژاد زنبور عسل:
از یک زنبور خوب یا یک نژاد زنبور خوب این انتظار را داریم:
1.آرام باشند و نیش نزنند
2.پرمحصول باشند.
3.بچه به اندازه ی لازم (نه کم و نه زیاد) بدهند.
4.گل های شهددار را بسرعت پیدا کنند.
5.مصرف عسل زمستانی آنها کم باشد.
6.در مقابل امراض مقاوم باشند.
7.رشد سالانه شان را هرچه زودتر(حتی اواخر زمستان*شروع کرده و خیلی سریع به حداکثر رشدشان رسیده و بعلاوه مدت زیادی در رشد بالا باقی بماند.
انواع زنبور:
زنبورها به چهار گونه تقسیم شده اند:
1.هندی 2.درشت 3.ریز 4.زنبور عسل معمولی
که انواع آن عبارتند از:زنبور سیاه-قفقازی(گرجستان)-سوریه ای-مصری-ایتالیایی-ایرانی=تونسی-آناطولی (ترکیه)-هندی –آفریقای مرکزی-زنبور اپبری(اسپانیا-پرتقال)-جاوه ای در اندونزی.
ستونهای اصلی زنبورداری:(20 ستون اصلی)
1.توصیه ها(از زمستان شروع کنید چون هوا سرد است زنبورها در داخل کندو هستند فرصت برای مطالعه است).
2.قدرت جمعیت.
3.مطالعه.
4.زمان خرید جمعیت:که بهترین زمان دی و بهمن است زیرا در پاییز همه یک جمعیت دروغین را نشان می دهند.زیرا زنبورهای بهاری و تابستانی باید بمیرند هنوز در کندو هستند ولی در دی و بهمن و اسفند این زنبورها از بین رفته اند.
5.وجود ملکه.
6.در شروع زنبورداری:که شروع زنبورداری را 3کندوی قوی و پرجمعیت پیشنهاد می کنیم.
7.زنبورداری بزرگ:با کندوی زیاد شروع نمی کنند.
8.سلامت جمعیت ها.
9.محل نگهداری جمعیت ها:پرگل و گیاه همراه با کوچ.
10.نیش زنبور(از نیش نبایستی هراس داشت).
11.لغزش ها:که حتما وجود دارد که بایستی با مطالعه درس گرفت.
12.تقویم زنبورداری:(برای استفاده از گل وگیاه و کوچ کندوها).
13.تعویض ملکه(عمر مفید 2سال است).
14.تعداد گل ها(یک میلیارد گل برای 100 کندو)و
15.شناسنامه.
16.نمره گذاری کندوها.
17.داروخانه.
18.بیدمشک:کاشت درخت بیدمشک زیرا درختی است که در بهار و حتی زمستان گل می دهد و موقعی که گلی نیست این درخت گل دارد.
19.تغذیه بچه زنبور:نباید تا 3روز اول تغذیه گردند زیرا از کندو فرار می کنند.
20.ترمز دادن بچه:بعضی ها لجوج هستند و پس از ریختن در کندو ،پس از نیم ساعت آنرا ترک می کنند (لارو سرباز از کندوی دیگر آورد تا آنها تغذیه شوند).
در کندو 3نوع زنبور است:
1.کارگرها:چشم ها از پشت سر بهم نمی چسبند.
2.نرها:چشم های زنبور نر از پشت سر بهم می رسند.
3.ملکه:چشم ها نمی چسبند.
زندگی زنبور عسل در داخل کندو
وضع رشد:
1. کارگرها 21 روزه .
2. نرها 24 روزه.
3. ملکه 16 روزه.
4. زنبور نر 12 روزه پس از تولد به سن بلوغ رسیده و قادر به پرواز و جفتگیری می شود.
5. کارگرها تا 21 روز پس از تولد قادر به پرواز نیستند که در این مدت کارهای متفاوتی می کنند.
6. 2-1 روز نظافت.
7. 5- 3 روز تغذیه لاروهای مسن.
8. 13 الی 16 روزگی تغذیه لاروهای جوان و ملکه.
9. 14 الی 18 روزگی موم سازی.
10. 18 الی 21 روزگی دفاع و پرواز و جهت یابی.
پس از پرواز کارگرها 3 دسته می شوند:
1.دسته اول:صمغ درختان را جمع می کنند و پس از مخلوط کردن در کندو از آنها بره موم می سازند که برای ضدعفونی داخل سلولها بکار می رود تا نوزادانی که می خواهند پرورش یابند در محیطی بهداشتی پرورش یابند و گاهی برای درزبندی کندو و کوچک کردن سوراخ پرواز بکار می رود.
2.دسته دوم:آب می آورند جهت تأمین حرارت مورد نیاز (35 درجه سانتی گراد).
3.دسته سوم:گرده گل را به دوپای عقب خود در محلی که آنرا به علت فرورفتگی اش سبد می نامند و به کمک بزاق دهان چسبانده و با خود به کندو می آورند و ذخیره می کنند که در تغذیه نوزادان و زنبورها استفاده می شوند.
در کندو 3 نوع زنبور داریم:
1)- کارگرها : چشم ها از پشت سر بهم نمی چسبند.
2)- نرها : چشمهای زنبور نر از پشت سر بهم می چسبند.
3)- ملکه : چشمها از پشت سر بهم نمی چسبند.
زندگی زنبور عسل در داخل کندو:
1)- نرها 21 روز طول می کشند تا از تخم یا سلول در بیایند.
2)- ماده ها 24 روز
3)- ملکه 16 روز
زنبور نر 12 روز پس از تولد به سن بلوغ رسیده و قادر به پرواز و جفتگیری می شود.
کارگرها تا 21 روز پس از تولد قادر به پرواز نیستند که در این مدت کارهای متفاوتی می کنند.
2-1 روزگی نظافت----5-3 روزگی تغذیه لاروهای مسن-----13-6 روزگی تغذیه لاروهای جوان و ملکه-----18-14 روزگی موم سازی-----21-18 روزگی دفاع و پرواز و جهت یابی
مدیریت پرورش :
معرفی ملکه : معرفی ملکه کار دشواری است این امر به موارد ذیل بستگی دارد.
1)- شرایط آب و هوایی
2)- موقع سال
3)- شرایط داخل کندو
معرفی ملکه در هنگامیکه شهد وجود دارد راحت است زیرا زنبورهای چرا کننده وهم زنبوران داخل کندو کاملا به وظایف خود مشغول هستند.
روشهای معرفی ملکه به کندو :
1)- کندویی که قرار است به آن ملکه معرفی شوند باید 24 ساعت قبل یتیم شود.
2)- تغذیه کلنی با شربت 40 درصد از همان لحظه یتیم شدن.
3)- نوع قفس که با آن ملکه را به کندو معرفی می کنیم.
4)- تغییرات جوی روی در صد پذیرش ملکه خیلی تاثیر دارد.
بهترین زمان معرفی ملکه زمانی است که زنبوران از صحرا شهد جمع آوری می کنند زیرا همین زنبوران صحرا رو هستند که باعث کشتن ملکه می شوند.
معرفی شربت یا دادن عسل به این علت است که باعث می شویم زنبوران کارگر کار کرده مشغول جمع آوری شهد شوند و وقتی از این کار فارغ شدند که دیگر تقریبا فرمون ملکه معرفی شده بر کندو غالب شده و ملکه پذیرفته می شود.
ملکه را در داخل جای یا طوری مخصوص می گذاریم و این را در وسط کندو بین قابهایی که زنبوران زیادند قرار می دهیم تا 3 روز نباید به کندو سرکشی کنیم چرا که احتمال کشتن ملکه بوسیله کارگران را زیاد می کنیم.
پیدایش کارگر تخمگذار:
پیدایش کارگر تخمگذار در بین نژادهای مختلف متفاوت است ولی معمولا چنانچه کندویی یتیم شودو برای مدت یک هفته تخم یا نوزاد کوچکتر از 3 روز یا سلول ملکه وجود نداشته باشد که توسط آن ملکه پرورش یابد تخمدانهای تعدادی از کارگران رشد کرده و در عرض 7 تا 15 روز شواهدی از تخمگذاری دیده می شود.
که علامت ان تخمگذاری بطور نامنظم است ( تخمهایی که در حجره نر پرورش می یابند به اندازه زنبور نر می شوند ولی درحجره های کارگر پرورش یابند کوچکتر هستند . و گاهی اوقات اقدام به پرورش ملکه می کنند که زنبوردار را گمراه می کنند ولی این حجره های ملکه 6 روز بسته بمانند مانند حجره های نر 14 روز بسته اند.
روشهای از بین بردن کارگر تخمگذار :
به محض اینکه کارگران تخمگذار ملکه بارور را قبول کردند تخمگذاری آنها متوقف می شود ولی در این کندو با ملکه غریبه رفتار خصمانه ای دارند . که معرفی ملکه سخت است.
ولی این نکات بایستی رعایت شود آنهم در اواسط روزکه موفقیت آمیز است.
1)- به محض مشاهده کارگر تخمگذار یک ملکه می آوریم و معرفی می کنیم و تغذیه کمکی می دهیم (یعنی 24 ساعت قبل کندوی یتیم را تغذیه می کنیم. و در موقع عملیات دود داده می شود.
2)- سلول ملکه با قاب به کندو بدهیم. یا تخم روز استفاده کنیم ( قاب با تخم روز)
3)- کندویی که کارگر تخمگذار در آن فعالیت دارد تا حدودی از بین رفته است بهتر است بوسیله روزنامه ادغام صورت گیرد.
4)-اگر کندو خیلی از بین رفته و از زنبور هایی تشکیل شده که در سن پرواز هستند اول کندو را خوب تغذیه کرده و سپس در وسط روز زنبور هایش را تکان داده و کندو را از محل بردارید . زنبور ها به کندوی دیگر خواهند رفت چون قبلا خوب تغذیه شده اند ورود آنها به کندوی غریبه اشگال ندارد.
(گرفتن و مستقر نمودن بچه کندو)
نحوه گرفتن بچه کندو بستگی به محل استقرار دارد که امکان دارد در روی درختان – تیر چراغ برق..... جمع شوند.
که یک کندوی خالی با چند قاب (شان) قرار دارد می آوریم زنبور ها را می گیریم و داخل آن می گذاریم . بهتر است برای چند روز به آن کندو شربت بدهیم . اگر زنبور ها از کندو خارج شوند یعنی ملکه ندارند یا نگرفته ایم . اگر زنبور ها وارد کندو شوند ملکه وجود دارد
ازدیاد کندو :
بطور طبیعی زنبور عسل از طریق بچه دادن زیاد می شود.
هدف و زمان ازدیاد کندو: 1)- برای ترمیم تلفات زمستانه 2)- ترمیم ناشی از بیماریها و آفات 3)- برای گسترش زنبورداری و سرمایه گذاری وسیعتر 4)- برای فروش و کسب در آمد (( اواخر بهار و اوایل تابستان بهترین فصل تقسیم کندو است)).
ادغام کندو ها(کلنی ها)
روش اول:در تابستان که معمولا شهد کافی در طبیعت یافت نمی شود امکان غارتگری وجود دارد برای ادغام دو کلنی ضعیف و ایجاد یک کلنی قوی باید از بین کلنی ضعیف آنکه قویتر است را انتخاب نمود کلنی قوی تر را انتخاب درب آنرا برداشته و روی آن روزنامه مگذاریم چند عدد سوراخ می کنیم کندوی ضعیف را روی آن می گذاریم در این حالت ملکه قویتر ملکه ضعیف تر را می کشد و از بین می برد و زنبور ها وقتی عادت کردند به ملکه کمکم روزنامه را سوراخ کرده می جوند که سپس می توانیم روزنامه را برداریم.
روش دوم :
بین دو کندوی ضعیف ملکه جوان انتخاب می شود قابهای هر دو کندو که تخم-لارو- شفیره دارند انتخاب و در داخل یک کندو (بهمراه ملکه و زنبوران بالغ) و سپس یک سفره پهن کرده (یا نایلون) بقیه زنبوران را روی آن می ریزیم مقداری شربت روی آن می پاشیم و آنها را دود داده به داخل کندو هدایت می کنیم.
زنبوران مشغول لیسیدن همدیگر می شوند و باعث می شوند کمتر با هم نزاع کنند و ادغام می شوند.
روش سوم :
کندوی تقریبا قویتر پایین قرار می گیرد بعد مانع ملکه می گذاریم ملکه ضعیف را می کشیم کندوی دیگر را روی آن قرار می دهیم تا ادغام صورت گیرد.
تغذیه زنبورعسل
تغذیه،شامل کلیه عملیاتی است که به موجب آن یک موجود زنده ،مواد غذایی مختلفی(آب-ویتامین-مواد معدنی و دیگر موارد) را جهت تبدیل به اجزاء در بدن نیاز دارد و یا برای مراحل مختلف زندگی از آنها انرژی کسب می کند.
منابع غذایی زنبورعسل
انرژی مورد نیاز زنبورعسل از طریق مواد هیدروکربنه بصورت قند تأمین می شود.
سایر نیازهای غذایی زنبورعسل از طریق دانه گرده تأمین می شود.
بطور کلی مواد غذایی یا رژیم غذایی زنبورعسل شامل شهد گل و گرده گل می باشد که شهد گیاهان مختلفی مورد مصرف زنبورعسل قرار می گیرند که بعضی از گیاهان تولید شهد عالی،بعضی متوسط و بعضی فقیر هستند.
گیاهان صنعتی مانند پنبه و توتون.
گیاهان علوفه ای :یونجه،اسپرس و شبدر.
گیاهان روغنی :آفتابگردان،سویا و کلزا.
گیاهان معطر :بیدمشک.
گیاهان وحشی :گون و آویشن.
حبوبات :نخود و لوبیا و سبزیجات و درختان میوه گونه هایی هستند که بعنوان منابع تولید شهد و گرده مورد استفاده قرار می گیرند.
تأثیر شهد و سایر مواد قندی در رژیم غذایی زنبورعسل :
اندازه کلنی و فعالیتهای تولید مثلی و رشد و نوع شهد گل فاکتورهایی هستند که در مقدار عسل یک کلنی بستگی دارند.میزان معرف عسل و مواد قندی در یک کلنی 76 تا 88 کیلوگرم است.
مطالعات نشان داده که زنبورعسل قندهای شیرین و غیرشیرین را از هم تشخیص می دهد ولی قادر نیست قندهای سمی و غیرسمی را تشخیص دهد و انرژی خودرا از شکستن قندها بدست می آورد پس بنابراین باید همیشه مقداری قند ذخیره داشته باشد.
مقدار آب :
مقدار احتیاج در زنبور عسل بستگی به خشکی هوا،میزان آب از دست داده توسط سیستم دفعی و تنفسی زنبور دارد.آب ،جهت تأمین رطوبت داخل کندو (تعدیل درجه حرارت )،رقیق کردن عسل و فعالیتهای متابولیکی داخل بدن همه موجودات لازم است.
زنبورها آب گرم را ترجیح می دهند (بین C 32-18).
تأثیر مواد معدنی در جیره غذایی زنبورعسل :
زنبورداران مواد معدنی مورد نیاز بدن خودرا بطور غیر مستقیم و با تغذیه از گرده گل،شهد گل و آب تأمین می کنند.گرده گل از نظر مواد معدنی غنی بوده بین (3/8 تا 9/2) می باشد.
زنبوران عسل آب های نمکدار (3/0-1/0 درصد)را به آبهای خالص ترجیح می دهند ولی وجود نمک در رژیم غذایی و یا در آب طول دوران زندگی آنها را تقلیل می دهد.
تأثیر گرده گل و مواد پروتئینی در رژیم غذایی زنبورعسل :
گرده گل منبع مهم پروتئین ،چربی و مواد معدنی و ویتامینها برای زنبورعسل می باشد.بطور کلی یک کلنی در سال حدود 56 کیلوگرم گرده جمع آوری می کند.در موقع پرورش نوزادان زنبورعسل بیشترین مقدار دانه گرده مصرف می شود.
اثر کمبود گرده در روی کلنی :
1) نرها معمولا از کندو خارج می شوند و آنهایی که می مانند تقریبا عقیم هستند.
2) هر ملکه که بوجود آید از رشد طبیعی برخوردار نبوده و جانشین می شود.
3) مقدار پروتئین موجود در بدن زنبور در پاییز کم می شود.زنبوران مرده ای که در داخل کندو هستند آنها را پاره کرده ،محتویات بدن آنها را استفاده می کنند.
نحوه خوراندن گرده گل به زنبوران عسل :
گرده گل را می توان به راههای مختلف در اختیار زنبور قرار داد.
1.قابهای گرده گل را در داخل کندو قرار دهیم.
2.ریختن گرده گل در بشقابهای کم عمق و قرار دادن در بالای قابها یا در روی پوشش داخلی کندو.
3.گرده را در آب یا محلول آب قند ریخته و در بالای قابها و یا در پوشش داخل کندو قرار می دهیم.
آماده سازی برای زمستان گذرانی :
به شرایط آب و هوایی مناطق مختلف بستگی دارد.که بلافاصله پس از برداشت عسل در اواخر تابستان یا اوایل پاییز آغاز می شود که در این بازدید باید 3 عامل رعایت شود.
1.وجود ملکه و وضعیت تخمگذاری :اگر ضعیف بودند ادغام و دادن ملکه جوان.
2.وضعیت جهت کندو :اگر کمتر از 4 قاب جمعیت دارند،ادغام صورت گیرد.
3.وضعیت ذخیره زمستانی کندو :هر قاب جهت حداقل دو قاب 2 کیلو عسل باید باشد.یک قاب 2 کیلویی عسل.
مثلا کندوی 10 قابی،20 کیلو عسل.
هر موقع شهد طبیعت کم شد باید تغذیه تحریکی بدهیم تا ملکه به همان شدت تخم ریزی کند.
قابهای اضافه و غیره حذف شود.اگر غذا بیش از اندازه در کندو باشد بهتر است تا کم باشد.
تغذیه مصنوعی زنبورعسل :
1.تحریکی 2.تقویتی 3.تکمیلی.
باید این موقع غذا بدهیم :اواخر تابستان یا اوایل پاییز که شهد در طبیعت کم است.
اگر کلنی هایی که ذخایر غذایی خود را در زمستان تمام کرده اند باید اوایل بهار که جریان شهد شروع نشده تغذیه شوند.
در موقع مصرف دارو (همراه با دارو)
غلظت شربت :
در بهار 1:1 (یک قسمت شکر و یک قسمت آب).
در پاییز 2:1 (دو قسمت شکر ویک قسمت آب)
چنانچه منظور ما تحریک زنبورها برای پرورش نوزادان باشد،غلظت شربت را 1 به 2 (1:2 یک قسمت شکر و دو قسمت آب)
نحوه تهیه شربت :
1.آب را بجوشانید.
2.پس از جوش آمدن آب حرارت را قطع کنید.
3.شکر مورد نیاز را در آب ریخته و هم زده تا حل شود.
عصرها بعد از غروب آفتاب شربت دهی کنید.
بیماریها و آفات زنبورعسل
وجود شرایط مساعد از قبیل فراوانی مواد غذایی(قندی و پروتئینی) درجه حرارت مناسب ،رطوبت کافی و همچنین مقدار زیادی زنبور در فضای داخل کندو که تاریک و کم نور است سبب می شود زنبورعسل و فرآورده های آنها مورد حمله انواع عوامل بیماریزا – انگلها و شکارچیان قرار گیرند.
چون زنبورعسل از طریق دهان مبادله غذایی می کند به همین دلیل بین کلنی مبادله غذایی از طریق دهان آنها صورت می گیرد که اگر زنبوری آلودگی پیدا کند این آلودگی بین زنبورها سریع انتقال می یابد.
شکارچیان زنبورعسل :
1.پرندگان
2.پستانداران
1.پرندگان زنبورخوار:
الف)شامل مروییده ها که پرندگانی هستند برنگ سبز و دارای منقار بلند که زنبورعسل را در هوا شکار کرده و سپس در محلی مثل سیم تلفن،برق قرار می گیرد و مواد قندی زنبورعسل را در چینه دان خود مکیده و بقایای سخت و غیرقابل جذب را به صورت توده ای از دهان خارج می کند.
ب)زنبورخوار کوچک:رنگ سبز دارد ولی از گونه اولی کوچکتر است که در نقاط خشک و گرم در لابلای درختان زندگی می کند که در جنوب و جنوب شرقی ایران زیاد است.
ج)زنبورخوار معمولی :این پرنده رنگارنگ با منقاری دراز و خمیده است که دو شاهپر وسط دم دراز بوده و براحتی قابل شناسایی است.که در سوراخهای دیوار ،رودخانه ها،گودالهای شنی و بریدگیهای زمین وجود دارد و جزء شکارچیان زنبورعسل است.
د)زنبورخوار گلوخرماگی :رنگ سبز و زیر گلو خرمایی است و منقار دراز دارد.محل زندگی بیشتر در دشتهای باز،زمینهای زراعی و آبیاری شده و باتلاقهاست.
روش مبارزه با اینها (شکارچیان پرنده) :
1.استفاده از تفنگ –سموم شیمیایی و شاهین.
2.اگر جمعیت این پرندگان زیاد است آن مناطق زنبورعسل نگهداری نکنید و مهاجرت دهید.
پستانداران :
موش با Mice :
که از آفتهای زنبورداری هستند که باعث خسارت به کندو و زنبور می شوند.
که باید در هنگام پاییز و زمستان دریچه پرواز را تنظیم کنیم زیرا بوی ادرار و مدفوع باعث می شود زنبورها بهار سال بعد کندوی خود را رها کرده و در محل دیگری در طبیعت متفرق شوند.
خرس Bear :
که در مناطق کوهستانی و جنگلی بوده و غالبا شبها به کندوها حمله می کند و تخریب و غارت می کند که برای کنترل،تفنگ-تله های مخصوص و کشیدن حصار الکتریکی توصیه می شود.
جوجه تیغی :چندان ضرری برای کلنی های زنبورعسل ندارد ولی با پرسه زدن شبانه خود باعث می شوند آرامش کندوها بهم بخورد و غذای اینها زنبوران مرده ای که توسط زنبورها از کندو بیرون ریخته می شوند می باشد.
آفات و غارتگران :
1.بید موم خوار بزرگ :به قابهای انبار شده هجوم برده و گاهی در قسمتهایی از شان موجود در کلنی های فعال زنبورعسل نیز یافت می شود.البته این قسمتها به دلیل ضعیف بودن کلنی توسط زنبورها پوشیده نشده است.که پس از طی دوران لاروی به دور خود پیله می کنند و پروانه های ماده یک هفته بعد از خروج از داخل پیله ها با پروانه های نر در خارج از کندو جفتگیری می کنند و در شب وارد کندوهای ضعیف شده و تخمگذاری می کنند.هر پروانه ماده 500 تخم می گذارد که چرخه زندگی (در دمای 35 درجه) یک ماه طول می کشد.
روش مبارزه :
زنبورعسل خود یکی از مهمترین دشمنان طبیعی پروانه موم خوار بوده در کندوهای قوی تمام لاروها را از بین برده و آنها را به خارج کندو حمل می کنند.به همین دلیل زنبوردارها شانهای آلوده را در داخل کندوی قوی می گذارند تا زنبورها آنها را پاک کنند.
پروانه موم خوار از روشنایی ،سرما و هوای تازه گریزان است. همچنین پروانه های کامل از مرکب های چاپی روزنامه فرار می کنند.با قرار دادن یک ورقه کهنه روزنامه بین طبقه های کندو از گسترش این آفت جلوگیری می کنیم.
روش مبارزه فیزیکی دیگری هم هستند:فیزیکی(استفاده از سرما)-قابها را در یخچال بمدت 5-4 ساعت قرار می دهیم.
استفاده از گرما:در حرارت ذوب موم 65-63 درجه سانتیگراد است.
مبارزه شیمیایی :سموم گازی(گوگرد،فسفاتین،متیل برومید و قرص فستوکسین) که در درجه حرارت بالا 22 درجه بهترین عملکرد را دارند.
پروانه موم خوار کوچک :
در داخل کندوی ضعیف یا در داخل انبارهای موم از شانهای کهنه تغذیه می کنند.
شپش زنبورعسل :
طول دوران تکاملی شپش زنبورعسل 23-16 روز است که معمولا تعداد زیادی در حشرات کامل روی سینه و نزدیک قطعات دهان ملکه هستند و هنگام تغذیه از بزاق زنبور ملکه یا مواد غذایی استفاده می کند.
پیشگیری و مبارزه :عامل بیماریزا نیست و زیاد مضر نیست ولی آلودگی ایجاد کرده و راندمان ملکه در تخم ریزی را کاهش می دهد.
مبارزه :دود تنباکو-فولپکس-فنوتیازین(که مواد سمس هستند) استفاده مس کنیم.
سوسکهای تاولی :که به محض اینکه زنبور به داخل گل می رود تا شهد و گرده جمع کند به زنبور می چسبند و به داخل کندو می آیند که رنگ آنها سیاه است. که داروهای دودزا اینها را از بین می برد.
زنبور زرد(خرمایی یا هفت گز):
که رنگ خرمایی دارند از زنبور عسل بزرگتر هستند که تقریبا در کنار کندو لانه درست می کنند که زنبوردار باید لانه آنها را پیدا کرده و آتش بزند همچنین دریچه پرواز را کنترل کند.
مورچه ها :که براحتی وارد کندو می شوند و از عسل و گرده گل –اجساد زنبورعسل استفاده می کنند که برای مبارزه پایه های کندو را وارد آب یا روغن سوخته قرار می دهیم.
بیماری ناشی از عنکبوتیان :
1.کنه واروا :بعنوان انگل زنبورعسل می باشد.در تمام قاره های جهان هست بجز استرالیا.کنه ماده بالغ تخم مرغی شکل و مسطح می باشد،رنگ قهوه ای مایل به قرمز که با چشم غیر مسلح می توان دید.کنه نر از ماده کوچکتر است که رنگ نر زرد روشن تا خاکستری روشن هست که قطعات دهانی کنه زیر صفحه پشتی کنه قرار دارد که به پشت زنبورعسل می چسبد.
نحوه زندگی :از خون زنبورعسل یا مواد داخلی زنبورعسل تغذیه می کند که حلقه بین سر و سینه و یا شکم و سینه که بیشترین خسارت به لاروهای مسن-شفیره و لاروهای نر می باشد.
کنه روی زنبوران کامل هست که تقریبا میزبان واسط هستند که کنه های ماده قبل از بسته شدن حجرات کندو در داخل آنها قرار می گیرد و( زندگی در داخل حجرات مهر و موم شده است) زندگی خودش تکمیل می شود.
و باعث می شود زنبوران ناقص الخلقه به دنیا بیایند.کنه واروا لاروهای نر را ترجیح می دهد بر لاروهای ماده.
طول زندگی :در تابستان دو ماه و در زمستان در کلنی های بدون لارو و شفیره 8 ماه.
طرز تشخیص :
1.دیدن کنه در پشت زنبورعسل
2.دیدن زنبوران ناقص الخلقه
که با دیدن اینها می توان تعدادی ازحجرات لارو نر را سرزده و کنه های موجود را دید.
راههای انتشار :از یک کندو به کندوی دیگر و یا از یک زنبورستان به زنبورستان دیگر انتقال می یابد.
1.محل و نقل از نقطه ای دیگر.
2.پرواز زنبورهای نر کارگر در مناطق زنبورداری.
3.زنبوران نر که کنه ها علاقه خاص به آنها دارند به راحتی توسط آنها به کندوهای دیگر می روند.
4.درهنگام غارت عسل.
5.خرید و فروش ملکه زنبورعسل آلوده و کلنی های آلوده.
راه مبارزه :در کل بین زنبورستان اجرا گردد.
در اوایل پاییز بعد از برداشت عسل در هنگام غروب یا صبح زود یعنی موقعی که همه زنبورها در کندو هستند قبل از مبارزه،عسل مازاد بر نیاز زنبورها را باید برداشت تا آنها آلوده نشوند.
فولپکس و پریزین :
فولپکس بصورت پودر و نوارهای دودزا به مقدار 3-2 نوار در هر کلنی.
مصرف نوارها 2 تا 3 بار به فاصله 7 تا 10 روز توصیه می شود.در بهار مبارزه در 4 نوبت است که برای کندوهای ضعیف،نصف نوار.برای کندوهای قوی، 3 نوار و برای کندوهای 7 تا 9 قاب،یک نوار استفاده می شود.
نوار را به یک قاب خالی با سیم آویزان کرده و با یک چراغ الکلی روشن کرد و درب کندو را می بندیم تا دود همه جا را فرا گیرد.سپس از یک ساعت درب کندو را باز کنیم و صبح روز بعد کف کندو را تمیز می کنیم.
پریزین :این دارو به نسبت یک به 50 در آب حل نموده و 50 سانتیمتر مکعب از محلول رقیق شده جهت یک کندو مورد استفاده قرار می گیرد.(در دو نوبت به فاصله 4 روز).
آپیتول :بسته های 10گرمی آپیتول را در 3قاشق غذاخوری آب ولرم با 5/2لیتر شربت مخلوط کرد و بین شانها می پاشیم.
آپیستان :نوارهای پلاستیکی با ماده موثر فلووالینات آغشته است.2نوار آپیستان در یک کندوی متوسط بین قابهای 3 و 4-7 و 8 قرار می دهیم و سپس از 6 تا 8 هفته بعد از کندو خارج می کنیم
بیماریهای تک یاخته ای
بیماری نوزما :بیماری در همه جای دنیا و.بین کندوهای ضعیف هست.نبود غذای کافی در زمستان –طولانی بودن زمستان –پیر شدن ملکه و تغذیه زنبوران عسل از باغات و زراعتهای سمپاشی شده در اوایل بهار جمعیت آنها کم می شود،بروز نموده و جمعیت کندو را به تدریج کمتر کرده و سبب نابودی کندو می شود.
عامل بیماری :یک پارازیت تک سلولی است که در جدار معده گوارشی زنبورعسل کامل رشد می کند.در داخل سیتوپلاسم تکثیر پیدا کرده در دمای 30 درجه سانتیگراد پس از 5 روز اسپور تولید می کند.
علائم :
زنبورعسل آلوده به بیماری نوزما تا زمان نزدیک شدن به مرگ هیچ علامتی از خود نشان نمی دهد که تشخیص آلودگی را می توان از مواد دفعی و محتویات بدن زنبورعسل و آزمایشات میکروسکوپی انجام داد.
1.عمر زنبوران آلوده در بهار و اوایل تابستان کوتاه می شود(تقریبا نصف عمر زنبوران سالم).
2.عدم رشد کامل غدد شیری.
3.کاهش وزن زنبورهای آلوده.
4.کاهش میزان اسیدهای آمینه در خون.
5.حالت اسهال در زنبوران آلوده (کف کندو آلوده به فضولات زرد است).
6.شکم شل شده حالت بادکرده پیدا می کند که کارگران قدرت پرواز و نیش زدن را از دست می دهند و بالها حالت باز مانده پیدا می کند.
7.حالت فلجی در زنبورعسل که روی زمین و دریچه پرواز می خزند و قدرت پرواز ندارند.
8.ملکه را می کشند که باعث نابودی کندو می شود.
9.معده تغییر رنگ می دهد.
پیشگیری :
1.ایجاد مدیریت صحیح در زنبورداری.
2.ضدعفونی کردن کندو و وسایل آلوده با سموم گازی (اسید استیک).
3.ضدعفونی کردن وسایل و کندوهای آلوده با استفاده از گرما.قرار دادن قابها در دمای 49 درجه و رطوبت نسبی 50%.
4.پیشگیری و معالجه توسط دارو(داروی فوماژلین (فومیدل ب))
نحوه تهیه محلول دارو :20 کیلوگرم شکر+10 لیتر آب و 500 میلی گرم فومیدل ب.مصرف دارو در پاییز سبب کم شدن آلودگی در بهار می شود.
لوک اروپایی :
این بیماری باعث مرگ و میر لاروهای جوان 45 روزه می شود و از لوک آمریکایی اهمیت کمتری دارد.در فصل شهد و گل کمتر است.
عامل :یک باکتری بنام استرپتوکوکوس پلاتون.
رنگ لارو به رنگ زرد تغییر می کند.که در معده زنبور قرار گرفته از غذای آن تغذیه می کند و از طریق مخرج خارج می شود.
علائم :لاروهای آلوده تغییر رنگ می دهند از رنگ سفید به زرد و سپس قهوه ای تبدیل شده و پس از مرگ بوی ترشیدگی می دهند و اگر چوب کبریت را داخل سلولها کنیم و بهم بزنیم و خارج کنیم،رشته ها زود قطع می شوند.
پیشگیری :
ü رعایت اصول بهداشتی.
ü زمستان گذرانی خوب.
ü جلوگیری از غارت توسط زنبوران.
ü قوی کردن کلنی.
ü دادن ملکه جوان.
تقویم زنبورداری
فروردین
ü از باز کردن بی جهت کندوها خودداری کنید.تنها زمانی کندوها را باز کنید که واقعا لازم باشد.
ü با دقت در سوراخ پرواز می توانید از وضع داخلی کندو آگاه شوید.هرگاه زنبورها گرده گل به کندو حمل کنند،جمعیت هم ملکه دارد،هم تخم و هم لارو..
ü در صورت کمبود عسل در کندو جمعیت باید تغذیه شود.
ü مواظب سمپاشی نابهنگام شکوفه های درختان میوه باشید.
ü این ماه بهترین زمان تبدیل کندوهای بومی به مدرن است.
ü در صورت از بین رفتن ملکه در کندو،بایستی ملکه بارور به کندو معرفی کرد یا با کندوی دیگر ادغام نمود.
ü برای تحریک و افزایش تخمگذاری ملکه،بایستی زنبوران را هر روز با شربت (شکر و آب یک به یک) به مقدار 4/1=2/1 لیتر تغذیه نمود.
ü از پوکه های سال قبل (تمیز با رنگ روشن) جهت تخمگذاری ملکه در کندو می توان استفاده کرد.
اردیبهشت :
ü روی کندوهایی که جمعیت آنها قوی هستند(10-9 قاب پر از زنبور دارند)طبقه بگذارید.
ü بدلیل فراوانی گرده گل در این ماه،زنبورهای جوان گرفتار یبوست می گردند.
ü در این ماه نیز می توان به آسانی کندوهای بومی را به مدرن تبدیل کرد.
ü معمولا در این ماه فصل پرورش ملکه (بچه دادن کندوها) شروع می گردد.
ü در صورت نیاز می توان ملکه را تعویض نمود.
ü از صفحات موم آجدار می توان در داخل کندوهای قوی استفاده کرد.
خرداد :
ü در این ماه ملکه معمولا بیشترین میزان تخمگذاری سالیانه را (در صورت وجود شهد و گل فراوان در طبیعت) انجام می دهد و جمعیت قویتر از سایر ماههای سال است.
ü تعویض ملکه در این ماه هنوز امکان دارد.
ü فصل جریان شهد در این ماه شروع می شود.باید برای برداشت محصول خوب کندوها را به مناطق ییلاقی با پوشش خوب گیاهی منتقل کرد.
ü در صورت مساعد بودن شرایط آب و هوایی،بایستی با رعایت شرایط لازم اقدام به کوچ کندوها کرد.
تیر :
ü اگر در خرداد ماه جمعیتها را مهاجرت نداده اید،در این ماه این کار را انجام دهید.
ü با تهیه تقویم زنبورداری از زمان شروع و پایان شهد دهی گلها(فصل جریان شهد) در منطقه آگاه باشید تا بتوانید در مورد زمان مهاجرت دادن کندوها صحیح تر تصمیم بگیرید.
ü این ماه معمولا فصل پایان پرورش ملکه است که با دور ریختن زنبورهای نر توسط زنبورهای کارگر از کندو و وجود لاشه های زنبوران در جلوی دریچه پرواز کاملا مشهود است (نر کشی)
مرداد :
معمولا از نیمه دوم این ماه برداشت عسل در بعضی از نقاط استان شروع می گردد.
از تمیز کردن موم های اضافی روی کادرها (قابها) جدا خودداری کنید.
شهریور :
ü غارت در این ماه و ماه بعد مشکل بزرگی است که باید خیلی مواظب بود.
ü ضعیف شدن جمعیت ها از این ماه به بعد یک امر طبیعی است.
ü زنبورستان در جریان همین ماه معمولا باید از وجود نرها پاک شده باشد(توسط زنبورهای کارگر).
ü با انجام آخرین مهاجرت،کندوها را به محل زمستانی شان برگردانید.
ü ملکه های جمعیتهای خیلی ضعیف را عوض کنید.
ü جمعیتهای ضعیف را در جمعیتهای متوسط یا قوی ادغام کنید.
ü تغذیه زمستانی را شروع کنید.
ü معمولا در این ماه برداشت عسل خاتمه می یابد.
ü از اواخر این ماه مبارزه با آفات (مایت واروا،نوزما) را شروع کنید.
مهر :
ü تغذیه زمستانی باید حداکثر در این ماه پایان پذیرفته باشد.
ü در صورت شروع غارت سر کندو را گذاشته و از ادامه کار موقتا صرفنظر نموده ،سوراخهای پرواز را تا حدود یک سانتی متر کوچک کنید.
ü روی قابها را با یک پارچه دولای کتانی و مقداری روزنامه بپوشانید.
ü به مقدار لاروها و تخمها توجه داشته باشید.هرچه بیشتر باشند جمعیت در بهار آینده قویتر خواهند بود.
ü کندوهای جمعیتهای ضعیف را تنگ کنید.
ü بایستی کندوها برای زمستان گذرانی به محل قشلاقی انتقال داده و اقدامات لازم انجام گیرد.
آبان :
ü هرگاه زنبورها را کنار آب در حال مکیدن دیدید بدانید که در کندو تخم و لارو وجود دارد و ملکه هنوز مشغول تخم ریزی است.
ü مقدار محصول عسل کندوها را محاسبه و پر محصول ترین جمعیتهایتان را بشناسید.
ü چنانچه در بهار ملکه کندوهای نیش زن را عوض نکرده اید،قبل از آن که به خوشه روند عوض کنید.
ü برای جلوگیری از کپک زدن داخل کندو،بین آخرین قابهای طرفین و دیوار کندو به اندازه یک سانتی متر فاصله بگذارید.
آذر :
ü معمولا زنبوران در این ماه خوشه زمستانی را تشکیل داده و داخل آن به زندگیشان ادامه می دهند.
ü زنبوران شدیدترین سرما را می توانند تحمل کنند ولی کوچکترین جریان هوا(کوران) می تواند آنها را تلف کند.
ü با شروع بارش برف،حتما جلوی سوراخ پرواز را تمیز کنید.
ü مومهای سیاه و کهنه را جمع آوری و ذوب کنید.
دی :
ü از مطالعه کتب زنبورداری غفلت نکنید.
ü در کلاسهای آموزشی زنبورداری شرکت کنید.
ü وسایل زنبورداری خود را برای سال آینده آماده کنید.
ü کندوها ی خالی معیوب را تعمیر کنید.
ü وضعیت کندوها را تنها از راه سوراخ پرواز کنترل کنید.
ü شناسنامه های کندوها را برای استفاده در سال آینده تعیین کنید.
بهمن :
ü هرگاه جمعیت غذای کافی نداشت،باید با خمیر شیرین و یا شانهای پر از عسل تغذیه شوند.
ü به محض اینکه گرمای هوا از 8درجه سانتیگراد بالاتر رفت زنبورها بخارج از کندو پرواز کرده و پس از دفع مدفوع بسرعت به کندوهایشان برمی گردند.
ü مثل ماه گذشته بایستی نسبت به افزایش اطلاعات علمی خود از طریق مطالعه کتب زنبورداری و شرکت در کلاسهای آموزشی اقدام نمایید
اسفند :
ü فعالیت تخم ریزی ملکه در این ماه زیادتر از بهمن ماه است.
ü هرگاه در سوراخ پرواز زنبوران را در حال حمل گرده دیدید،از زنده بودن ملکه مطمئن باشید.
ü غذا و تغذیه زنبوران را به کمک خمیر شیرین و یا عسل کنترل کنید.چون زنبوران در این ماه خیلی بیشتر از ماههای قبل غذا مصرف می کنند.
ü در صورت نیاز کندوها به تغذیه،با کیک جانشین گرده تغذیه را حتما شروع کنید.
ü کندوها را گرم نگه دارید.
منابع :
1. جزوات پرورش زنبور عسل دوره کارشناسی دانشگاه گیلان – آزاد اسلامی واحد رشت
2. پرورش زنبور عسل دکتر نعمت الله شهرستانی
3. جزوات آموزشی دوره کار دانش پرورش و نگهداری زنبور عسل –بیماریهای زنبور عسل
4. آموزش مصور زنبورداری جلال الدین مولانایی و صلاح الدین قریشی
5. پرورش زنبور عسل دکتر مصطفی خرمشاهی
خداوند نگهدارتان باد
محمد حاج میرزائیان کارشناس مسئول آموزش و ترویج جهاد کشاورزی شهرستان رودبار